Referendum Nawrockiego w sprawie Zielonego Ładu i podatku ETS
Referendum Nawrockiego w sprawie unijnej polityki klimatycznej ma odbyć się 27 września 2026 roku, jeśli zgodzi się na to Senat – tak wynika z wniosku prezydenta skierowanego 7 maja do izby wyższej. Pytanie ma brzmieć: „Czy jest Pan/Pani za realizacją unijnej polityki klimatycznej, która doprowadziła do wzrostu kosztów życia obywateli, cen energii i prowadzenia działalności gospodarczej i rolniczej?”.
W uzasadnieniu wniosku prezydent powołuje się na 12 dyrektyw i rozporządzeń UE oraz na zobowiązanie podpisane w lutym 2025 r. z NSZZ „Solidarność”. Inicjatywa wpisuje się w spór o ETS2, czyli rozszerzenie systemu handlu emisjami o transport drogowy i ogrzewanie budynków.
Sam ETS2 po decyzji Rady UE z listopada 2025 r. ma w Polsce ruszyć w 2028 r. zamiast 2027. Senat rozpatrzy wniosek na posiedzeniu 20-21 maja – do zgody potrzebna jest bezwzględna większość głosów, a izba ma większość koalicji rządzącej.
ARGUMENTY ZA referendum
- Realne koszty dla domowych budżetów: raport Fundacji Republikańskiej autorstwa Wandy Buk i Marcina Izdebskiego szacuje, że w pierwszych czterech latach ETS2 rachunki za gaz mogą wzrosnąć o ok. 6300 zł, a za węgiel o ok. 10 tys. zł na gospodarstwo.
- Ciężar dla rolników i firm: Prezydent argumentuje, że łączny koszt redukcji emisji o 90% to ok. 3,5 bln zł dla Polski, przy spadającym udziale UE w światowych emisjach (ok. 6%).
- Konstytucyjne prawo narodu: art. 125 Konstytucji daje prezydentowi prawo zarządzenia referendum w sprawach o szczególnym znaczeniu dla państwa, za zgodą Senatu.
- Wykonanie obietnicy wyborczej: zobowiązanie referendalne podpisane z „Solidarnością” w lutym 2025 r. było jednym z filarów kampanii Nawrockiego.
- Najwyższe obciążenia w UE dla Polski: według analiz najwyższe koszty ETS2 poniosą mieszkańcy najstarszych nieocieplonych domów, a Polska ma jeden z największych w UE udziałów wydatków na energię w wydatkach gospodarstw (7,8% w 2022 r.).
- Polityczne narzędzie nacisku w UE: zwolennicy referendum wskazują, że wynik mógłby wzmocnić pozycję rządu w negocjacjach z Brukselą – rząd Tuska już lobbował za przesunięciem ETS2 na 2028 r.
ARGUMENTY PRZECIW referendum
- Pytanie z wbudowaną tezą: marszałkini Senatu Małgorzata Kidawa-Błońska oceniła, że pytanie nie traktuje obywateli poważnie, bo zamiast pytać o politykę klimatyczną, każe głosować przeciw kosztom życia.
- Zerowa moc wykonawcza prezydenta: prezydent nie może jednostronnie wycofać Polski z unijnych regulacji – wynik referendum nie zmienia traktatów ani dyrektyw.
- Kurs wytyczony za rządów PiS: wiceminister Jan Szyszko wskazuje, że pakiet Fit for 55 ustalono w latach 2019-2021 przy współudziale ówczesnego rządu PiS.
- Mechanizmy osłonowe pomijane w pytaniu: Społeczny Fundusz Klimatyczny ma do 2032 r. przekazać Polsce ok. 11,4-11,5 mld euro na termomodernizację i wsparcie najuboższych.
- Krytyka ekspertów: ekspert ds. energetyki Jakub Wiech ocenił referendum jako „cyrk polityczny”, pytając, co po nim mógłby zrobić rząd lub prezydent, czego nie może teraz.
- Efekty ETS1 dla redukcji emisji: według analizy EBC z 2023 r. system ETS przyczynił się do spadku emisji w sektorach objętych systemem o ok. 47% w stosunku do 2005 r.
NIEPEWNOŚCI
Kluczowa niewiadoma dotyczy ceny uprawnień ETS2. KOBiZE szacuje wzrost cen paliwa od ok. 30 gr/litr przy cenie 45 euro za tonę CO₂ do nawet 1 zł/litr przy 100 euro za tonę – mechanizm stabilizacyjny ma uwalniać dodatkowe uprawnienia po przekroczeniu 45 euro, ale jego skuteczność dopiero zostanie zweryfikowana w praktyce.
Nieznany jest los samego głosowania w Senacie. Większość koalicyjna zapowiada odrzucenie wniosku – wicemarszałkini Magdalena Biejat napisała, że wniosek „wyląduje w koszu”. Otwarte jest też pytanie o frekwencję – referendum jest wiążące tylko przy frekwencji powyżej 50%, a poprzednie z 2023 r. nie osiągnęło tego progu.
Niejasny pozostaje ostateczny kształt rewizji ETS2. Komisja Europejska w listopadzie 2025 r. przedstawiła punktowe zmiany ram implementacyjnych ETS2, głównie dotyczące mechanizmu stabilizacji rynku i ograniczania ryzyka gwałtownego wzrostu cen uprawnień. Nie był to jednak pełny przegląd całego systemu ETS. Szersza rewizja EU ETS pozostaje przewidziana na 2026 r., a jej finalny kształt będzie zależał od dalszych prac Komisji, Rady i Parlamentu Europejskiego.
NARRACJE POBOCZNE
W debacie pojawia się kilka linii interpretacyjnych. Część komentatorów rządowych porównuje pytanie do „plebiscytów krymskich i donbaskich” ze względu na zarzucaną tendencyjność – tak opisała to Wirtualna Polska cytując rządowe źródło. Prawicowe media z kolei podkreślają, że referendum to wyraz suwerenności i sprzeciwu wobec kosztów polityki UE. W obiegu funkcjonują też silnie spekulacyjne narracje obecne głównie w mediach społecznościowych – od twierdzeń, że Zielony Ład to celowy projekt zubożenia Europejczyków, po przekonania o rzekomym ukrywaniu prawdziwych kosztów transformacji przez „lobby klimatyczne” lub o ETS jako spekulacyjnym mechanizmie zarabiania kosztem obywateli. Tego typu interpretacje nie znajdują potwierdzenia w źródłach pierwotnych ani analizach eksperckich.
SONDAŻ
Czy popierasz pomysł przeprowadzenia ogólnokrajowego referendum w sprawie unijnej polityki klimatycznej?
FAQ
Czym różni się ETS1 od ETS2?
ETS1 działa od 2005 r. i obejmuje przemysł, energetykę, lotnictwo i transport morski. ETS2 ma ruszyć w 2028 r. i obejmie dostawców paliw do ogrzewania budynków oraz transportu drogowego. Koszty zakupu uprawnień będą formalnie ponosić dostawcy, ale w praktyce zostaną doliczone do cen paliw, gazu i węgla.
Czy wynik referendum byłby wiążący?
Zgodnie z art. 125 Konstytucji wynik jest wiążący tylko wtedy, gdy w głosowaniu weźmie udział ponad połowa uprawnionych. Poniżej tego progu wynik ma charakter wyłącznie polityczny – referendum z października 2023 r. nie było wiążące właśnie z powodu zbyt niskiej frekwencji.
Co z mechanizmami osłonowymi?
Społeczny Fundusz Klimatyczny ma w latach 2026-2032 dysponować budżetem ok. 65 mld euro, z czego Polska może otrzymać ok. 11,4-11,5 mld euro. Środki mają być przeznaczone na termomodernizację, wymianę źródeł ciepła i wsparcie transportu niskoemisyjnego.
Komentarze